List

روز یکشنبه ۲۱ فروردین ۱۴۰۱، بحثی با عنوان “بایسته‌های اخلاق اجتماعی شیعیان در نیمه قرن دوم هجری؛ بازخوانی یک نامه” در سلسله نشستهای مجازی مؤسسه مفتاح کرامت در ماه مبارک رمضان با محویت اخلاق اجتماعی ارائه شد که چکیده آن چنین است:

مقدمه

سه مقدمه پیش از ورود به اصل بحث لازم است:

مقدمه اول ـ این گفتار در پیوند محتوایی و در بخشهایی از آن برگرفته از مقاله‌ای است که پیش از این با عنوان “امام صادق علیه السلام و سبک زندگی یک مسلمان” منتشر شده است. اخلاق اجتماعی به گونه‌های مختلف تعریف شده است و تعریف مورد نظر از اخلاق اجتماعی در این بحث چنین است: اخلاق اجتماعی مجموعه بایدها و نبایدهایی است که فرد در گستره روابط اجتماعی صرف‌نظر از الزامات قانونی (این که قانون در باره آنها چه موضعی دارد) بر پایه یک باور درونی و با هدف تعالی روحی خود یا تعالی جامعه در مواجهه با  دیگران آنها را رعایت می‌کند.

مقدمه دوم ـ نامه‌ای مهم از امام صادق علیه السلام به یاران خود در دست است که قديمترين نقل آن در بخش الروضه کتاب الکافی مرحوم کلينی (ج ۸، صص ۲ـ۱۴) آمده است. وثاقت نامه، به دلیل استفاضه و همچنین به دلیل اعتبار یکی از طریقهای نقل آن، محل تردید نیست. در مقدمة اين نامه چنين آمده است که وقتی امام صادق عليه السلام اين نامه را خطاب به ياران و پيروان خود نوشت، به آنها دستور داد مدام به اين نامه توجه داشته باشند و در آن تأمل کنند و بکوشند به آن پاي­بند باشند و به آن عمل کنند. شيعيان آن حضرت هم اين نامه در نمازخانه­های داخل منازل خود گذاشته بودند و بعد از انجام فريضة نماز به تأمل در آن می­پرداختند. گزاره‌های مربوط به اخلاق اجتماعی در این نامه، موضوع بحث ماست.

مقدمه سوم ـ شیعیان در آغاز استیلای عباسیان در معرض تهدیدهای هویتی تازه‌ای قرار گرفتند. قرائنی نشان می‌دهد که این نامه امام صادق علیه السلام پس از زوال بنی‌امیه و در دوران سخت و پرتنگنای عباسی نوشته شده است. بر این پایه می‌توان گفت کارکرد اصلی این نامه حفظ هویت شیعی در برابر تهدیدها و چالشهای هویتی آن روزگار بوده است و همین نکته حلقه وصل مفاد آن نامه با چالشهای روزگار ماست.

دسته‌بندی محتوای نامه

اگر مفاد این نامه در قالب سه محور رابطه انسان با خدا، رابطه انسان با  خود و رابطه انسان با دیگران دسته‌بندی شود، می‌توان دست کم به ۲۲ گزاره دال بر توصیه امام صادق علیه السلام به چگونگی رابطه شیعیان با دیگران به این شرح دست یافت: حفظ آرامش و وقار و سکينه، حفظ حياء و دوری جستن از هر آن چه صالحان پيش از ما از آنها دوری جسته­اند، خوش­رفتاری با مخالفان و دوری جستن از شدت بخشيدن به مخالفت با آنها (دو بار ذکر شده است)، برخورد نيکو داشتن با بدرفتاريها برای جلوگيری از ناديده گرفته شدن و زير پا ماندن حق، بازداشتن زبان جز از خير و پرهيز از بدگويي و تهمت و دشمنی­ورزی، سکوت جز در آن چه برای آخرت سودمند باشد، شکيبايي ورزيدن در برابر مشکلاتی که دشمنان در برابر پای­بندی به حق ايجاد می­کنند، خوش رفتاری با مردم، پرهيز از دشنام دادن به دشنام دهندگان به خدا و اولياء خدا، مهرورزی به مستمندان و دوری جستن از خوار شمردن و تکبر ورزيدن به آنها، دوری جستن از فخرفروشی و خودبزرگ­بينی، دوری جستن از بغی و تعدی به حقوق ديگران، دوری جستن از حسد، پرهیز از کمک به ستم  کننده به مسلمانان مظلوم، کمک به همديگر، دوری جستن در حد توان از بدگوئی عليه صالحان نزد پيشواي جامعة اسلامی و در تنگنا قرار دادن امام، دوری جستن از در تنگنا قرار دادن برادران مسلمان، دقت در مرزبندی­های اعتقادی و اجتماعی و دقت در اين که انسان در شمار اهل باطل قرار نگيرد، پرهيز از قرار دادن خدا و امام و دين در معرض دشمنيهای اهل باطل، قرار دادن حب و بغضها بر اساس معيارهای خداپسندانه، عادت دادن نفس به بلاء و مصيبت در دنيا و تدبر در مصائب پيامبران که قرآن آنها را ذکر کرده است، و پيروی کردن از هدايت و وقار و آرامش و حلم و خشوع و تقوا و راستگويی و وفای به عهد صالحان.

این گزاره‌ها که هر یک از آنها نیازمند شرح و بسط است و تنها گزیده‌ای از آن به اختصار تمام در نشست توضیح داده شد، قابل دسته‌بندی در سه محور کلی خردورزی، اخلاق‌مداری و مسؤولیت اجتماعی است. به بیان دیگر اخلاق اجتماعی بر پایه تعریفی که از آن ارائه شد، از دیدگاه امام صادق علیه السلام دارای این سه ویژگی است.

جمع‌بندی

پرسش از هویت شیعی در عرصه اجتماع یک پرسش کهن است و چنین برمی‌آید که کتابهایی مانند صفات الشیعه اثر شیخ صدوق (۳۸۱ ق.) که بخشی از روایات آن به آداب معاشرت اختصاص دارد در پاسخ به همین نیاز نوشته شده باشد. ما اکنون نیز در برابر این پرسش هویتی قرار داریم  که ما کیستیم؟ نشانه‌های هویتی ما در عرصه اجتماع و در تعامل با دیگران چه باید باشد؟ با وجود همه تأملات و احتیاطها در مسأله تطبیق‌ و تعمیم‌های تاریخی، به نظر می‌رسد امروزه نیز که فاصله گرفتن جامعه ما از اخلاق اجتماعی مورد اشاره در آموزه‌های دینی نادیده‌گرفتنی نیست، می‌توان با الگو قرار دادن این نامه مهم امام صادق علیه السلام اخلاق اجتماعی خود بر پایه رهنمودهای آن حضرت بازتعریف و بازآرایی کرد و با عمل به آنها هویت متمایز پیروان واقعی مکتب اهل بیت علیهم السلام را در عرصه اجتماعی به دیگران شناساند.

امام صادق علیه السلام در بخشی از این نامه، وجه هویت‌بخشی آن را اینگونه برجسته ساخته‌اند:

هَذَا أَدَبُنَا أَدَبُ اللَّهِ فَخُذُوا بِهِ وَ تَفَهَّمُوهُ وَ اعْقِلُوهُ وَ لَا تَنْبِذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ مَا وَافَقَ هُدَاكُمْ أَخَذْتُمْ بِهِ وَ مَا وَافَقَ هَوَاكُمْ طَرَحْتُمُوهُ وَ لَمْ تَأْخُذُوا بِهِ

یعنی:

اين آداب (پيشنهادی) ماست که همان آداب خدايي است، آن را دريابيد و آن را فهم کنيد و در آن بيانديشيد و آن را پشت سر خود نيناندازيد، اگر چنين کنيد و به اين آداب عمل کنيد، به آن چه سازگار با هدايت­يافتگی شماست دست يافته­ايد و به آن چه سازگار با هواپرستی شماست پشت کرده­ايد و آن را وانهاده­ايد.

این توصیه‌ها چندی است در جامعه ما نه در سطح حکمرانی و نه در سطح  عمومی شنیده نمی‌شود، ولی وظیفه زنده نگاه داشتن آنها و جلوگیری از فراموش شدن کامل آنها همچنان بر دوشها سنگینی می‌کند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

  Posts

1 2 3
آوریل 23rd, 2022

آیه به مثابه تاریخ

نگاهی به کاربردهای تاریخی واژه آیه در قرآن ارائه شده در سلسله نشستهای تاریخ در قرآن، پژوهشکده تاریخ و سیره […]

آوریل 20th, 2022

«آیه» به مثابه‌ی تاریخ

🔸 سلسله نشست‌های تاریخ در قرآن 📚 نشست ششم، «آیه به مثابه تاریخ؛ نگاهی به کاربردهای تاریخی واژه آیه در […]

آوریل 19th, 2022

الدور الحضاري للقرآن؛ دراسة متواضعة في الحضارة الإسلامية المسبقة

ورقة ملقاة فی جلسة افتراضیة تحت عنوان “ندوة دولیة عبر الإنترنت حول دور القرآن الکریم فی خلق حضارة اسلامیة جدیدة” […]

آوریل 17th, 2022

بایسته‌های اخلاق اجتماعی شیعیان در نیمه قرن دوم هجری؛ بازخوانی یک نامه

روز یکشنبه ۲۱ فروردین ۱۴۰۱، بحثی با عنوان “بایسته‌های اخلاق اجتماعی شیعیان در نیمه قرن دوم هجری؛ بازخوانی یک نامه” […]

فوریه 22nd, 2022

پیشنهادهایی واقع‌گرایانه و قابل اجرا در عرصه مطالعات و پژوهش‌های باستان‌شناختی

متن سخنرانی ارائه شده در بخش افتتاحیه نخستین همایش بین‌المللی تاریخ و باستان‌شناسی حوزه فرهنگی هلیل‌رود  ـ شنبه ۲۳ بهمن […]

فوریه 22nd, 2022

«بینش تمدنی» ما آسیب‌ دیده است

متن مصاحبه با روزنامه ایران در باره نسبت انقلاب اسلامی با تمدن نوین اسلامی ـ (منتشر شده در تاریخ ۱۸ […]

ژانویه 14th, 2022

نگاه فاطمی به مشترکات شیعی ـ سنی؛ بررسی موردی پیامبر اعظم(ص)

ارائه شده در مراسم مجازی شب شهادت حضرت زهرا سلام الله علیها، اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان در اروپا با همکاری […]

دسامبر 21st, 2021

مقدمه کتاب «رابطه دین و تمدن در اندیشه متفکران مسلمان»

مقدمه کتاب “رابطه دین و تمدن در اندیشه متفکران مسلمان”، چاپ شده در:  مهدی‌نژاد، سیدرضا، رابطه دین و تمدن در […]

دسامبر 21st, 2021

مقدمه کتاب تاریخ شفاهی حوزه‌های علمیه

  مقدمه دکتر محسن الویری، ناظر طرح تاریخ شفاهی حوزه‌های علمیه چاپ شده در: فلاح‌زاده، احمد، طرح جامع تاریخ شفاهی […]

نوامبر 21st, 2021

بررسی جایگاه تاریخ اسلام جدید کمبریج در پژوهش‌های آکادمیک و کاربرد آن به مثابه منبعی دانشگاهی

    روز سه‌شنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۰، نشست “بررسی جایگاه تاریخ اسلام جدید کمبریج؛ در پژوهشهای آکادمیک و کاربرد آن […]

اکتبر 1st, 2021

عاشورای حسینی در خامه علامه حکیمی

  ارائه شده در پژوهشکده تاریخ و سیره اهل بیت علیهم السلام با همکاری انجمن تاریخ‌پژوهان، سلسله نشست‌های عاشورایی، پنج‌شنبه […]

اکتبر 1st, 2021

گریزناپذیری گذار از وصف به هنجار در مطالعات اربعین

  ارائه شده در اولین همایش ملی مطالعات اربعین، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، شعبه قم ـ دوشنبه ۵ مهر […]

سپتامبر 23rd, 2021

مرحوم پیشوایی و تاریخ مقدس

ارائه شده در مراسم مجازی بزرگداشت مرحوم حجت الاسلام و المسلمین آقای پیشوایی  ـ معاونت فرهنگی و تبلیغی دفتر تبیلغات […]

سپتامبر 18th, 2021

سهم توده‌ها و نخبگان برای کمک به نقش‌آفرینی نهضت امام حسین(ع) در دنیای معاصر

  ارائه شده در الندوه الدولیة الامام الحسین علیه السلام و مکانته فی العالم المعاصر ـ مؤسسة البیان للتواصل و […]

سپتامبر 13th, 2021

خوانش تمدنی خطبه شامیه زینب کبری (سلام‌الله‌علیها)

ارائه شده در حسینیه مجازی پژوهشکده اسلام تمدنی دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی ـ پنج‌شنبه ۱۸ شهریور ۱۴۰۰     […]